Bản vẽ mô hình giấy nào cũng chằng chịt các loại đường: nét liền, nét đứt, nét gạch chấm, có bản còn thêm màu đỏ màu xanh. Với người mới, tất cả trông giống nhau — và hệ quả là cắt nhầm vào đường đáng lẽ chỉ để gấp, một lỗi không sửa được.
Điều đáng mừng là bộ quy ước này rất nhỏ: chỉ có năm loại đường nét, và học một lần là dùng được cho mọi mẫu về sau, bất kể tác giả nào.
Năm loại đường nét và ý nghĩa
Đây là quy ước phổ biến nhất, cũng là quy ước mặc định của phần mềm Pepakura — phần mềm mà phần lớn tác giả dùng để tạo bản vẽ:
- Nét liền đậm — đường cắt. Đây là đường duy nhất bạn được đưa kéo hoặc dao vào.
- Nét đứt — gấp lõm (valley fold). Gấp sao cho mặt in nằm phía trong nếp gấp.
- Nét gạch – chấm — gấp lồi (mountain fold). Gấp ngược lại, mặt in nằm phía ngoài nếp.
- Vùng tô màu nhạt hoặc gạch chéo — mép dán (tab). Đây là chỗ bôi keo, sẽ bị giấu hoàn toàn sau khi ráp xong.
- Nét mảnh mờ — đường tham khảo. Chỉ để canh vị trí dán một chi tiết khác lên. Không cắt, không gấp.
Nhưng quy ước không phải luật. Mỗi tác giả có thể vẽ khác đi đôi chút, đặc biệt là các mẫu cũ vẽ tay hoặc các mẫu đến từ Nhật, Nga, Đông Âu. Vì vậy nguyên tắc số một khi mở một bộ mẫu mới là tìm bảng chú giải in kèm trên bản vẽ — thường nằm ở góc trang đầu — và tin vào bảng đó thay vì tin trí nhớ.
Lưu ý khi in đen trắng: Pepakura hiển thị gấp lồi màu đỏ và gấp lõm màu xanh. Khi in đen trắng, hai màu này biến thành hai kiểu nét đứt trông rất giống nhau. Nếu buộc phải in đen trắng, hãy mở file trên màn hình để đối chiếu trong lúc gấp.
Gấp lồi và gấp lõm khác nhau ở đâu?
Đây là chỗ gây lẫn nhiều nhất, vì hai kiểu gấp chỉ khác nhau ở hướng của nếp:
- Gấp lồi (mountain fold) — nếp gấp nhô về phía người xem, mặt in nằm ở ngoài nếp. Đây là kiểu gấp của các cạnh nổi trên thân mô hình.
- Gấp lõm (valley fold) — nếp gấp lún ra xa người xem, mặt in nằm ở trong nếp. Phần lớn mép dán đều gấp theo kiểu này.
Mẹo nhớ nhanh: đặt mảnh giấy trước mặt với mặt in hướng lên. Gấp lồi là gấp hai mép xuống dưới; gấp lõm là gấp hai mép lên trên.
Nếu vẫn phân vân, cách chắc chắn nhất là nhìn hình 3D của mẫu để xem cạnh đó nhô ra hay thụt vào. Với file Pepakura, bạn xoay được mô hình 3D ngay trong phần mềm; với file PDF thì đối chiếu ảnh thành phẩm mà tác giả đăng kèm.
Gấp nhầm một đường thường không hỏng ngay, nhưng cả cụm chi tiết sẽ không khép lại được — và lúc đó giấy đã có nếp, gấp ngược lại sẽ để lại vết hằn cũ nhìn thấy rõ.
Đọc thử một mảnh bản vẽ
Mảnh thân hộp ở trên có đủ cả năm loại đường nét. Mọi bản vẽ mô hình giấy, dù phức tạp đến đâu, cũng chỉ là biến thể của cách bố trí này:
- Nét liền bao quanh toàn bộ mảnh — đường cắt, bao gồm cả viền của phần mép dán.
- Nét đứt giữa thân và mép dán — gấp lõm, để mép dán cụp vào trong.
- Nét gạch – chấm ở cạnh trái — gấp lồi, tạo cạnh nổi giữa hai mặt của thân hộp.
- Vùng tô màu nhạt — mép dán, nơi bôi keo.
- Nét mảnh mờ bên trong thân — đường tham khảo, chỉ để canh chỗ dán chi tiết khác lên. Cắt vào đây là thủng thân mô hình.
Thứ tự thao tác đúng là: cắt theo nét liền → miết nếp theo các đường gấp → gấp → bôi keo lên mép dán. Nhiều người mới gấp trước rồi mới cắt, và gần như luôn bị lệch.
Miết nếp trước khi gấp
Giấy làm mô hình thường dày 160–200 gsm. Gấp thẳng tay lên loại giấy này cho ra nếp gấp bè, không thẳng, và làm nứt lớp mực dọc theo nếp. Miết nếp (tiếng Anh gọi là scoring) là bước tạo sẵn một rãnh nông để giấy gập đúng chỗ.
Dụng cụ miết không cần mua riêng. Bất cứ vật gì cứng và đầu tù đều dùng được: sống dao cùn, bút bi đã hết mực, thìa nhỏ, hoặc que miết nếp chuyên dụng (bone folder) nếu bạn muốn đầu tư.
- Kê thước kim loại dọc theo đường cần gấp.
- Miết một lượt dứt khoát dọc theo thước, lực vừa đủ tạo vệt lõm.
- Kiểm tra bằng cách gấp thử — giấy phải tự gập theo rãnh mà không cần ép mạnh.
Lỗi thường gặp là dùng dao rọc giấy còn mới để miết. Lưỡi dao sắc sẽ cắt xuyên giấy chỉ với lực rất nhẹ, biến đường gấp thành đường cắt và làm hỏng mảnh.
Miết ở mặt nào? Cách tiện nhất là miết ngay trên mặt in, nơi bạn nhìn thấy đường nét. Nếp gấp lồi về lý thuyết sẽ đẹp hơn một chút nếu miết từ mặt sau, nhưng khi đó phải soi ngược sáng để định vị đường — với đa số mô hình, miết ở mặt in cho cả hai kiểu gấp là đủ.
Những con số nhỏ trên mép dán
Trên các mẫu nhiều chi tiết, mỗi mép dán được đánh một con số. Đây là số ghép cặp: mép dán mang số 12 sẽ dán vào cạnh mang số 12 ở một mảnh khác — chứ không phải dán vào một mép dán số 12 nào đó.
- Ráp theo thứ tự số tăng dần nếu tác giả không ghi hướng dẫn riêng.
- Cắt tới đâu ráp tới đó. Cắt rời hết cả bộ rồi mới bắt đầu ráp là cách nhanh nhất để lạc mảnh.
- Với mẫu lớn, ráp xong từng cụm rồi mới ghép các cụm lại với nhau.
Nếu bản vẽ không đánh số — khá phổ biến ở các mẫu đơn giản hoặc mẫu vẽ tay — hãy tự đánh số bằng bút chì ở mặt sau ngay sau khi cắt rời từng mảnh. Ngoài ra, chụp lại ảnh nguyên trang bản vẽ trước khi cắt cũng rất đáng làm: khi bị lạc mảnh, tấm ảnh đó là bản đồ duy nhất bạn còn.
Câu hỏi thường gặp
Cắt nhầm vào đường gấp rồi thì làm sao?
Nếu vết cắt ngắn, dán một mảnh giấy mỏng vào mặt sau để nối lại, rồi vẫn gấp bình thường — mặt trước gần như không lộ. Nếu mảnh đã đứt rời hẳn, in lại riêng trang đó là nhanh nhất. Nhớ in lại với đúng cài đặt tỉ lệ cũ, xem bài cài đặt in đúng tỉ lệ 100%.
Bản vẽ của tôi không có nét gạch chấm, chỉ toàn nét đứt thì sao?
Nhiều mẫu đơn giản chỉ dùng một kiểu nét đứt cho mọi nếp gấp, để người làm tự suy ra hướng gấp từ hình 3D. Trường hợp này hãy gấp thử nhẹ tay và ướm vào các mảnh bên cạnh trước khi miết mạnh.
Có cần cắt sát mép ngoài của mép dán không?
Nên cắt hơi lẹm vào một chút và bo tròn góc nhọn của mép dán. Mép dán ngắn hơn vài phần mười milimét sẽ không bị thò ra ngoài khi ráp, còn góc bo tròn thì dễ luồn vào khe hơn nhiều.
Đường nét in ra bị mờ, khó nhìn thì phải làm sao?
Thường là do chế độ tiết kiệm mực hoặc chọn sai loại giấy trong driver máy in. Kiểm tra lại phần cài đặt chất lượng in — đừng cố cắt theo đường mà bạn phải đoán.
Đọc thêm
- Cài đặt in mô hình giấy đúng tỉ lệ 100% — bước ngay trước khi cầm kéo.
- Chọn keo dán mô hình giấy — sau khi đã cắt và gấp đúng.
- Làm thế nào để chọn kéo? và chọn nhíp — dụng cụ cho khâu cắt và ráp.
- Kỹ thuật làm mô hình giấy — các kỹ thuật gấp và ráp nâng cao.
- Các loại giấy làm mô hình, cơ bản về mô hình giấy và thuật ngữ thường gặp.
- PDF, PDO, ZIP — tải mẫu về rồi làm gì tiếp?
- Xử lý mép giấy trắng — tô mép ngay sau khi cắt, trước khi dán.
- 10 lỗi thường gặp khi làm mô hình giấy — tổng hợp lỗi phổ biến và cách khắc phục.